اقتصاد ایران در کنار احیای تولید پتروشیمی، به افزایش ارزش افزوده محصولات صادراتی و گسترش صادرات صنعتی با درآمد ارزی خالص بالاتر نیاز دارد. صدای انفجاری مهیب از بندر ماهشهر برخاست که نخستین زنگ خطر را برای فعالیت یکی از قطب‌های اصلی تولید پتروشیمی ایران به صدا درآورد. در روزهای نخست، تمرکز بر مهار آتش، ایمن‌سازی تأسیسات و ارزیابی خسارت‌ها بود. اما پیامدهای اقتصادی این اتفاقات می‌توانست فراتر از توقف فعالیت چند مجتمع صنعتی باشد؛ از کاهش تولید و صادرات گرفته تا محدود شدن درآمدهای ارزی مورد نیاز برای تأمین واردات.
کاهش تولید و تأثیر آن بر صادرات
چند ماه پس از این حملات، تازه‌ترین گزارش مرکز آمار ایران از کاهش ۶۱.۷ درصدی تولید محصولات پتروشیمی در بهار ۱۴۰۵ خبر می‌دهد. بر اساس جدیدترین داده‌های وزارت صنعت، معدن و تجارت، تولید این محصولات از حدود ۱۸ میلیون تن در بهار سال گذشته به ۷ میلیون تن رسیده است. افت تولید در صنعتی که سالانه میلیاردها دلار محصول به بازارهای خارجی عرضه می‌کند، نگرانی درباره ظرفیت ارزآوری اقتصاد ایران را افزایش داده است.
بیشتر بخوانید: وزیر صمت کل مجموعه پتروشیمی کشور را به چرخه تولید بازمی‌گرداند
کاهش تولید البته به‌تنهایی بیانگر کاهش مشابه صادرات نیست، اما اگر به محدود شدن فروش خارجی منجر شود، درآمد ارزی حاصل از صادرات نیز تحت تأثیر قرار خواهد گرفت. تحولات اخیر پتروشیمی در شرایطی رخ داده که تجارت خارجی ایران از قبل نیز با محدودیت‌هایی در تأمین منابع ارزی، حمل‌ونقل و دسترسی به بازارهای خارجی روبه‌رو بوده است. اکنون کاهش ظرفیت تولید یکی از صنایع عمده صادراتی، در کنار افزایش هزینه دلاری واردات، پرسش دیگری را مطرح می‌کند؛ اقتصاد ایران با درآمد حاصل از فروش محصولات خود چه مقدار کالا و خدمات خارجی می‌تواند خریداری کند و برای افزایش این توان، چه تغییری در ترکیب صادرات ضروری است؟
وابستگی به صادرات پتروشیمی و پیامدهای آن
وابستگی اقتصاد ایران به نفت و گاز، به صادرات نفت خام محدود نمی‌شود. نگاهی به ترکیب صادرات غیرنفتی نشان می‌دهد بخش بزرگی از درآمدهای ارزی کشور همچنان از فروش محصولات مرتبط با انرژی و منابع طبیعی به دست می‌آید. بر اساس آمار سازمان توسعه تجارت، در چهار ماه نخست سال ۱۴۰۴ حدود ۴۹ درصد ارزش صادرات غیرنفتی به محصولات پتروشیمی و پایه نفتی و ۲۵ درصد به معدن و صنایع معدنی اختصاص داشته است. سهم محصولات صنعتی و کشاورزی نیز به‌ترتیب ۱۷ و ۹ درصد بوده است.
به این ترتیب، نزدیک به سه‌چهارم صادرات غیرنفتی ایران در دو گروه کالایی متمرکز شده است؛ ترکیبی که درآمدهای ارزی کشور را در برابر نوسان قیمت‌های جهانی، محدودیت تأمین انرژی و اختلال در فعالیت صنایع بزرگ آسیب‌پذیر می‌کند. اگرچه بخشی از این محصولات فرآوری‌شده‌اند، اما تمرکز بالای صادرات در صنایع وابسته به منابع طبیعی باعث می‌شود کاهش تولید در چند صنعت بزرگ، ظرفیت ارزآوری کشور را تحت فشار قرار دهد. پتروشیمی به‌تنهایی در سال ۱۴۰۴ حدود ۱۲ میلیارد دلار صادرات داشته که معادل نزدیک به ۲۳ درصد کل صادرات غیرنفتی کشور است. کاهش شدید تولید این صنعت در بهار ۱۴۰۵، با توجه به چنین سهمی، نگرانی درباره حفظ درآمدهای صادراتی را افزایش می‌دهد.
بیشتر بخوانید: پالایشگاه نفت تهران توضیحاتی درباره دود غلیظ فلر ارائه کرد · امضای تفاهم‌نامه سومین سال پویش نبض انرژی توسط شرکت ملی صنایع پتروشیمی
