رتبه‌بندی سالانه مؤسسه ICIS از ۱۰۰ شرکت بزرگ صنایع شیمیایی جهان، تصویری روشن از وضعیت صنعت پتروشیمی ارائه می‌دهد. بر اساس این رتبه‌بندی که عملکرد شرکت‌ها را در سال ۲۰۲۵ مورد ارزیابی قرار می‌دهد، شرکت‌های BASF، ساینوپک، اکسون موبیل، پتروچاینا و داو به ترتیب در پنج جایگاه نخست قرار دارند. این رتبه‌بندی نشان‌دهنده تغییرات عمده‌ای در صنعت پتروشیمی است و به وضوح حرکت مرکز ثقل این صنعت به سمت آسیا، به ویژه چین، را تأیید می‌کند.
چالش‌های مالی و ظرفیت تولید
مجموع سود عملیاتی ۱۰۰ شرکت بزرگ این صنعت به حدود ۴۷ درصد کاهش یافته و سود خالص نیز بیش از ۸۰ درصد افت داشته است. این ارقام نشان می‌دهد که حتی بزرگ‌ترین و قدرتمندترین بازیگران صنعت پتروشیمی از فشارهای موجود در بازار مصون نمانده‌اند. ضعف نسبی تقاضا در برخی بازارهای کلیدی و افزایش ظرفیت تولید، به‌خصوص در چین، از جمله عواملی است که موجب تشدید رقابت و فشار بر قیمت‌ها و حاشیه سود شده است. در واقع، صنعت پتروشیمی جهانی با مسئله‌ای مواجه است که ظرفیت تولید در بسیاری از زنجیره‌ها سریع‌تر از تقاضا رشد کرده است.
بیشتر بخوانید: توافق آمریکا و روسیه برای عرضه ۳۶ میلیون بشکه گازوئیل
ضرورت تغییر رویکرد در صنعت پتروشیمی ایران
این شرایط برای کشورهای تولیدکننده‌ای مانند ایران اهمیت ویژه‌ای دارد. در سال‌های اخیر، بخش قابل توجهی از سیاست توسعه پتروشیمی کشور بر افزایش ظرفیت، راه‌اندازی مجتمع‌های جدید و رشد تولید متمرکز بوده است. اما اکنون زمان آن رسیده که نگاه به صنعت پتروشیمی تغییر کند. رقابت آینده بر سر این نیست که کدام کشور یا شرکت ظرفیت بیشتری برای تولید اتیلن، پلی‌اتیلن، پروپیلن یا سایر محصولات دارد، بلکه مسئله اصلی این است که این ظرفیت با چه خوراکی، چه هزینه‌ای و با چه میزان بهره‌وری به کار گرفته می‌شود.
به همین دلیل، پیام اصلی رتبه‌بندی ICIS برای صنعت پتروشیمی ایران، ضرورت تغییر نگاه از «ظرفیت‌محوری» به «ارزش‌آفرینی» است. در چنین شرایطی، محصول تخصصی، انعطاف‌پذیری تولید، توسعه بازار، فناوری، هوش مصنوعی، کاهش مصرف انرژی، مدیریت کربن و افزایش بهره‌وری به اندازه ظرفیت اسمی اهمیت پیدا می‌کنند و در برخی موارد حتی اهمیت بیشتری دارند.
یک نکته قابل تأمل در این رتبه‌بندی، وضعیت شرکت‌های ایرانی به ویژه هلدینگ صنایع پتروشیمی خلیج فارس است. این هلدینگ که در سال‌های گذشته به عنوان مهم‌ترین نماینده ایران در این نوع رتبه‌بندی‌های بین‌المللی شناخته می‌شد، در فهرست ۱۰۰ شرکت برتر ICIS در این دوره دیده نمی‌شود. این غیبت به‌ویژه در شرایطی که این هلدینگ سابقه حضور در این رتبه‌بندی را داشته و در مقاطعی جایگاه قابل توجهی کسب کرده بود، شایسته تأمل است.
واقعیت این است که اندازه شرکت به‌تنهایی تضمین‌کننده رقابت‌پذیری نیست. اگر یک هلدینگ ده‌ها مجتمع و میلیون‌ها تن ظرفیت تولید داشته باشد، اما هزینه تولید بالا، توقفات زیاد، سبد محصول کم‌تنوع و بازارهای صادراتی محدود داشته باشد، افزایش ظرفیت الزاماً به افزایش ارزش منجر نخواهد شد. صنعت پتروشیمی ایران اکنون در نقطه‌ای قرار دارد که تصمیم‌های آینده آن باید بر کیفیت رشد متمرکز باشد، نه صرفاً اندازه رشد.
توسعه زنجیره‌های پایین‌دستی، تولید محصولات با ارزش افزوده بالاتر و انتخاب هوشمندانه بازارهای صادراتی می‌تواند مسیر رقابت‌پذیری را تغییر دهد. بنابراین، رتبه‌بندی ICIS باید به عنوان یک تصویر از قواعد جدید بازی در صنعت پتروشیمی جهانی دیده شود. در این قواعد، بزرگ‌تر بودن دیگر الزاماً به معنای رقابتی‌تر بودن نیست و برنده آینده شرکتی است که از هر تن خوراک، هر واحد انرژی و هر دلار سرمایه، بیشترین ارزش را خلق کند.
بیشتر بخوانید: صنعت پتروشیمی با ۹۱.۶ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری در حال توسعه است · افزایش تقاضای گاز طبیعی در فصل زمستان با وجود ال نینیوی قوی
